Marcin Borelowski „Lelewel”


Marcin Maciej Borelowski „Lelewel”
Urodził się w Krakowie 29 października 1829, na Półwsiu Zwierzynieckim. Był rzemieślnikiem – blacharzem i studniarzem. Z chwilą wybuchu powstania został pułkownikiem i naczelnikiem sił zbrojnych Podlasia. Przyjął pseudonim „Lelewel” na cześć wybitnego historyka i patrioty Joachima Lelewela. Borelowski walczył w powstaniu siedem miesięcy, stoczył około 25 bitew i potyczek, przez jego oddziały przeszło 1600 ludzi. W wieku 34 lat zginął pod Batorzem, w Lubelskiem, i tam został pochowany w zbiorowej mogile z innymi powstańcami. Nie było w Polsce miejsca, gdzie nie opłakiwano by jego śmierci – w kościołach odprawiono msze żałobne, w prasie zamieszczano nekrologi i poświęcone mu artykuły.

Był uznanym bohaterem narodowym, napisano o nim wiele książek i wierszy, jego imię nadano ulicom w kilkunastu miastach w Polsce, poświęcono mu tablice i pomniki. Z czasem legenda o nim zaczęła blednąć. Dziś jest prawie zupełnie zapomniany; wiedzą o nim głównie znawcy tematu. Pamięć o „Lelewelu” przetrwała na Podlasiu i Lubelszczyźnie, gdzie walczył i zginął. Odbywają się różne imprezy turystyczne, m. in. PTTK w Janowie Lubelskim i w Biłgoraju organizują rajdy piesze i rowerowe szlakami walk oddziału Borelowskiego.

W 1917 r. na cmentarzu w Batorzu odsłonięto płytę nagrobną i pomnik z popiersiem Borelowskiego. Na tę uroczystość zgromadziło się aż 10 tysięcy ludzi. W latach 30-tych XX w. usypano kopiec na Sowiej Górze, w miejscu, w którym poległ.

Pułkownik w powstaniu styczniowym

W księdze parafialnej kościoła Najświętszego Salwatora w Krakowie pod datą 29 października 1829 r. są odnotowane narodziny Marcina Macieja Borelowskiego, syna Karola, murarza, i Agnieszki z Noworytów, zamieszkałych w Półwsiu Zwierzynieckim. Wcześnie osierocony, Borelowski był wychowywany przez starsze rodzeństwo. Uczęszczał do miejscowej szkółki parafialnej sióstr norbertanek. W 1844 r. ukończył w Chrzanowie trzyletnią szkołę wydziałową, tzw. niższe gimnazjum, z łaciną jako dodatkowym przedmiotem.
Wychował się w patriotycznej atmosferze, jaka panowała wśród młodzieży galicyjskiej. Brał udział w powstaniu krakowskim w 1846 r. i mając niespełna 17 lat, transportował broń dla powstańców. Złapany przez Prusaków, został ukarany publiczną chłostą. W tym samym roku rozpoczął czteroletnią praktykę w warsztacie blacharskim Wilhelma Żurowskiego w Krakowie. Poza pracą zawodową dokształcał się w zakresie przedmiotów ścisłych – uczęszczał na wykłady z zakresu fizyki i matematyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Szczególnie jednak interesował się historią, a największy wpływ wywarł na niego Joachim Lelewel.
W 1850 r. zakończył praktykę i wyzwolił się na czeladnika. Przez koleje cztery lata pracował w zawodzie w zakładzie Wespara i Mroczkowskiego. Podjął też samodzielną pracę w Bochni, projektując neogotycką wieżyczkę nad prezbiterium bazyliki Świętego Mikołaja, a dach kościoła pokrył blachą. Na przełomie 1855 i 1856 r. odbył wędrówkę czeladniczą, aby zgodnie z przepisami cechowymi uzyskać stopień majstra. Wyjechał z paszportem, bez specjalnego dokumentu, tzw. Wanderbuchu (księgi podróżnej), co stało się przyczyną późniejszego konfliktu między nim a radą cechu. Objechał Niemcy, Czechy, Austrię i Węgry. Ponieważ nie znalazł pracy jako blacharz, nauczył się studniarstwa, którym później zarabiał na życie w Warszawie i w okolicach. Nauczył się języka węgierskiego i biegle opanował niemiecki. W 1857 r. wrócił do Krakowa. O niezwykłej osobowości Borelowskiego świadczy fakt, że zniechęcony przeszkodami stawianymi przez krakowskich cechmistrzów, związał się na krótko z teatrem dramatycznym A. Gubarzewskiego, działającym w Tarnowie i Rzeszowie. W 1858 r. powrócił do swojego zawodu, uzyskując uprawnienia mistrzowskie w Rzeszowie. Tam też otworzył pracownię blacharską przy ulicy Tadeusza Kościuszki. Wykonał kilka prac, m.in. zwieńczenia wieży farnej z postacią Archanioła Michała, wskazującą kierunek wiatru, oraz dwie studnie.
W 1859 roku wyjechał do Warszawy, w ówczesnym Królestwie Kongresowym. Jest prawdopodobne, że został tam ściągnięty przez Adama Anczyca, którego poznał w rzeszowskim teatrze. Wkrótce doceniono fachowość Borelowskiego i zaczął on pracować jako studniarz. W 1861 roku założył wraz z inżynierem miasta, Józefem Spornym, spółkę i otworzył w Warszawie, przy ulicy Cichej 6, małą fabryczkę produkującą pompy i urządzenia studniarskie.
W tym czasie w Warszawie organizowano liczne manifestacje i akcje protestacyjne, w których brał także udział Borelowski. 14 października 1861 r. wprowadzono stan wojenny w Królestwie i rozpoczął się terror. Jak większość społeczeństwa, Borelowski pragnął powstania. Łatwo zgromadził wokół siebie młodzież rzemieślniczą. Wydrukował również odezwę Agatona Gillera „Posłanie do wszystkich Polaków”. Wkrótce został kierownikiem podziemnej fabryki kos, lanc i broni palnej, działającej pod szyldem legalnie istniejącego warsztatu. Zajmował się także przerzucaniem zagrożonej poborem młodzieży do innych regionów kraju.
Z chwilą wybuchu powstania w styczniu 1863 r. rozkazem Komitetu Centralnego Narodowego Marcin Borelowski, mimo że nie miał wykształcenia wojskowego, to jednak w uznaniu zasług, jakie miał dla organizacji narodowej, został mianowany pułkownikiem, a następnie naczelnikiem sił zbrojnych Podlasia. Przyjął pseudonim „Lelewel”. Ze źle uzbrojonym i niewyszkolonym oddziałem zajął Łuków i ogłosił manifest Rządu Narodowego. Zbaczał ze szlaku, przejmując kasy rządowe i niszcząc emblematy carskie w Baranowie, Firleju, Kocku i Włodawie. 4 marca stoczył pierwsze potyczki – pod Jelanką, a później Adamkami – zakończone odparciem Rosjan. Ścigany przez oddziały majora Jołszyna, poniósł porażkę pod wsią Luty. Oddział powstańczy uległ rozproszeniu. Borelowski zaszył się w lasach lubartowskich, aby z niedobitków i ochotników sformować nową grupę zbrojną. Niebawem w Hrubieszowie zaatakował i zniszczył rosyjskie magazyny rządowe. 24 marca pod Krasnobrodem był zmuszony stoczyć bitwę z nieprzyjacielem. Stojący na czele wojsk nieprzyjaciela major Ogolin dysponował kilkoma kompaniami piechoty, szwadronem ułanów i ponad setką kozaków. Przeciwko tym siłom walczyło 250 powstańców, w tym 100 kosynierów i 20 kawalerzystów. Tylko 80 z nich miało broń palną. „Lelewel” stracił 42 ludzi, ale straty rosyjskie były dwukrotnie wyższe. Po przegranej przedostał się do Galicji, gdzie z pomocą ławy rzeszowskiej powiększył i dozbroił swój oddział. 16 kwietnia 1863 r. pod wsią Borowe Młyny stoczył zwycięską potyczkę z nieprzyjacielem. Osiem dni później został otoczony na bagnach w lasach pod Józefowem. Wycofując się, stracił 27 ludzi. Zginął m.in. jego przyjaciel, uzdolniony poeta Mieczysław Romanowski. Pod koniec kwietnia Borelowski sprowadził z Galicji kolejnych 120 ochotników, powiększając swój oddział.
W maju 1863 r., po dwóch zwycięskich bitwach pod Kobylanką generał Antoni Jeziorański wycofał się do Galicji. Po nim pełnienie obowiązków naczelnika wojennego województwa lubelskiego przejął Borelowski. Połączył oddziały Czerwieńskiego i Zapałowicza i 20 maja ruszył wzdłuż granicy galicyjskiej na Podlasie. Po drodze, w Zaklikowie, „Lelewel” zdobył magazyny carskiej straży granicznej. Ze znacznie większym oddziałem pojawił się niedaleko Opola Lubelskiego i wkrótce odniósł efektowne zwycięstwo pod Chruśliną (30 maja). Po tej bitwie do historii wojskowości przeszła tzw. pozycja Lelewela. 10 czerwca Borelowskiemu nie udała się zasadzka na rosyjski transport wojskowy pod Korytnicą. Później rozbił oddziały wojsk carskich w Żelechowie. 16 czerwca zajął Łuków i zabrał kasę rządową, a następnego dnia przeszedł przez Międzyrzecze. 22 czerwca pod Kłuszynem przejął konwój kozacki wiozący pocztę. W dzień później stoczył krwawą bitwę pod Różą, gdzie został zaatakowany przez dwa tysiące piechoty oraz szwadron dragonów i kozaków. Zaskoczeni podczas marszu powstańcy musieli się wycofać. Zginęło 25 ludzi, a wielu odniosło rany.
Pod koniec czerwca „Lelewel” otrzymał rozkaz przekazania oddziału pułkownikowi Krysińskiemu i udania się do Galicji w celu organizowania i formowania nowych partii powstańczych (…) Poległ w bitwie na Sowiej Górze pod Batorzem 6 września 1863 roku.
opracował: Mateusz
na podstawie: tygodniksalwatorski.pl

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *